चितवनमा नयाँ प्रजातिका चरा फेला परे

रामकुमार श्रेष्ठ
५ माघ, नवलपरासी । नवलपरासी र चितवनको सीमाना भएर बग्ने नारायणी नदी तथा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज आसपासका क्षेत्रमा चरा गणना सकिएको छ । बर्षेनी चरा गणना गर्ने क्रममा यस बर्ष पनि आइतबार र सोमबार दुई दिन लगाएर चरा गणना गरिएको हो ।

चराहरुको गणनाका लागि दुई समूह बनाइएको थियो । यसपटक प्रकृतिविद् भागिरथ चौधरीको नेतृत्वमा १३ जना संरक्षणकर्मीहरुको साथै सञ्चारकर्मीहरुको सहभागितामा अमलटारीदेखि त्रिवेणीसम्म र नेपाल पंक्षी संरक्षण संघका केन्द्रीय सदस्य धनबहादुर चौधरीको नेतृत्वमा सिक्रौलीदेखि अमलटारीसम्म नारायणी नदीको उत्तरी भंगालोलाई आधार मानेर चरा गणना गरिएको थियो ।

नारायणी नदीका साथै चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र रहेको सिमसार क्षेत्र राप्ती नदी, देवी ताल, कमल ताल, लामे ताललगायतका मुख्य क्षेत्रहरुमा पंक्षी गणना गरिएको नेपाल पंक्षी संरक्षण संघका केन्द्रीय सदस्य चौधरीले जानकारी दिए ।

नारायणीमा दुई प्रजाति फेरि देखिए

गत बर्ष चरा गणना गर्ने क्रममा नदेखिएका दुई प्रजातिका चरा यस बर्ष पुनः देखिएका छन् । ‘कमन कुट’ नामक आगन्तुक चरा र ‘ब्राउन कर्क’ नामक स्थानीय जातका एक-एक वटा चरा देखिएका हुन् ।

त्यस्तै नारायणी नदीमा बथानका बथान देखिने चखेवा-चखेवी पनि गत बर्षको तुलनामा केही बढेको छ । ‘गत बर्ष नारायणी नदीमा एक हजार सात सयको हाराहारीमा चखेवा-चखेवी भेटिएकोमा यस बर्ष दुई हजार सात सय चखेवा-चखेवी भेटिएको छ,’ चौधरीले भने ।

पानीमा आश्रित सिम कुखुरा, चखेवा चखेवी, खोया हाँस, जलेवा, मणि टुंडक, जल कुखुरा, भूडिभोड, गरुण, कालो गरुण, सिरो ठोडे, हुटिट्याउँ, टिमटिमे लगायतका चराहरु नारायणी नदीमा आश्रित छन् । यी चराहरु यहाँका रैथाने चराहरु हुन् ।

त्यसका साथै नेपालकै हिमाली भेगका साथै साइबेरिया, तिब्बत, बर्मा चिसो छल्न आउन र आहाराका आउने आगन्तुक चराहरु पनि यहाँ पाइने गर्दछन् ।

लोप हुँदै चराका प्रजाति

प्रत्येक बर्ष यही समयमा नारायणी नदीमा थारु भिलेज रिसोर्टको ब्यवस्थापनमा चरा गणना हुँदै आएको छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र ब्यवस्थापन समिति, चोरी सिकारी नियन्त्रण युवा जागरण अभियान, नेपाल पंक्षी संरक्षण संघ, वर्ड एजुकेशन सोसाईटी सौराहा, हिमालयन नेचर काठमाडौं, डब्लु.डब्लु.एफ, ताल परियोजना, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषलगायतको सहमति र सहयोगमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज वरपर बासस्थान बनाएर नारायणी नदीमा चरीचरण गर्ने पंक्षीहरुको गणना गरिएको हो ।

विश्वमा पाइने पंक्षीहरुको १० प्रतिशत प्रजाति पंक्षी नेपालमा पाइने गरेका छन् । जसमध्ये ३३ प्रजातिका पंक्षीहरु दुर्लभ मानिन्छन् । तिमध्ये विश्वमा दुर्लभ मानिएका २६ प्रजातिका पंक्षीहरु चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा नै पाइने गरेको चौधरीले बताए । चौधरीका अनुसार जसमध्ये ११ प्रजाति सिमसारमा आश्रित छन् ।

चरा लोप हुँदै जान थालेपछि सन् १९८७ मा दक्षिण पूर्वी एसियामा पंक्षीहरुको गणना शुरु गरिएको थियो । नेपालमा भने सन् १९९९ देखि टाइगर माउन्टेन पोखरा लजले महत्वपूर्ण मानिने ताल तलैयामा पंक्षीहरुको गणना शुरु गरेको थियो ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा पाइने एक सय १५ प्रजातिका चराहरु मध्ये नारायणी नदीमा ४७ प्रजातिका चराहरु देखिने गरेकोमा अहिले त्यो घटेर ३९ प्रजातिका मात्रै देखिएका छन् । गत बर्ष ३७ प्रजातिका चरा देखिएका थिए । चराका प्रजातिहरु लोप नभइसके पनि संख्या घटेको चौधरीको अनुभव छ ।

किन घट्दैछन् चरा ?

प्रकृतिविद् भागिरथ चौधरीका अनुसार चरा घट्नुको मुख्य कारण चरा आश्रित क्षेत्र नारायणी नदी प्रदुषण हुनु हो । नारायणी नदीमा विभिन्न कारखानाबाट निस्केको प्रदुषण सोझै फालिने र नदीलाई ढलको निकासको रुपमा व्यवस्थापन गर्दा पनि प्रदुषण भई चरा घटेको नेपाल पंक्षी संरक्षण संघका केन्द्रीय सदस्य चौधरीले बताए ।

‘नारायणी नदी प्रदुषण हुँदा चराहरु रोगी भई मर्नुका साथै प्रजनन् क्षमतामा पनि कमी आएको छ,’ चौधरीले भने, ‘चराहरुको सरदर बाँच्ने उमेर पनि घट्दै गएको छ ।’

त्यसैगरी चोरी निकाशी, बासस्थानको अभाव र बालीनालीमा विषादीको प्रयोग पनि चरा घट्नुका अरु कारण हुन् । धनबहादुर चौधरीले चरा सबै ठाउँमा घटेका र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा पनि निक्कै मात्रामा घटेको बताए ।

जाडो मौसममै चरा गणना किन ?

नेपालको हिमाली भेग र साइबेरिया, तिब्बत, बर्मा लगायतका हिमाली देशबाट चिसो छल्न र आहाराका लागि जाडो मौसममा चराहरु तराई झर्ने गर्दछन् । सोही क्रममा पुस-माघसम्म आगन्तुक चराहरुले पनि आफ्नो बस्ने स्थान तय गरिसकेकाले चरा गणना जाडोमा गरिने चौधरीले बताए ।

उत्तरबाट आउने चराहरु मंसिर र पुसको पहिलो सातासम्ममा झरीसक्ने र पुसको अन्त्य तिर बासस्थान तय गरिसक्ने भएकोले माघको पहिलो साता तिर चरा गणना गरिएको हो ।